ԳլխավորՄի կտոր գիրք

«Մարդկային կատակերգություն». Վիլյամ Սարոյան

…Իթաքայում երեկո էր, երբ Հոմերը վերջապես հասավ հեռագրատուն։

Լուսամուտին դրված ժամացույցը յոթ անց երկու րոպե էր ցույց տալիս։ Գրասենյակում Հոմերը տեսավ հեռագրատուն վարիչ միստր Սփանգլերին, որը զբաղված էր հեռագրի բառերը հաշվելով։ Այդ հեռագիրը հենց նոր նրան էր հանձնել հոգնած տեսքով, քսան տարեկանի մոտ մի հուզված երիտասարդ։ Գրասենյակ մտնելիս, Հոմերը լսեց միստր Սփանգլերի և երիտասարդի զրույցը։

– Տասնութ բառ՝ գանձել հասցեատիրոջից,- ասաց Սփանգլերը։ Նա մի պահ լռեց, նայեց պատանուն։- Ինչ է, փող չունե՞ս։

Պատանին անմիջապես չկարողացավ պատասխանել, բայց շուտով ասաց.

– Մի քիչ ունեմ, բայց մայրս տուն հասնելու համար փող կուղարկի։

– Անշուշտ,- ասաց Սփանգլերը։- Ո՞ւր էիր, չէիր երևում։

– Կարելի է ասել՝ ոչ մի տեղ,- ասաց տղան և սկսեց հազալ։ – Ինչքա՞ն ժամանակում հեռագիրը կհասնի մորս։

– Արևելքում հիմա բավական ուշ է,- ասաց Սփանգլերը,- ուշ գիշերին փող ճարելը երբեմն այնքան էլ հեշտ չէ։ Բայց հեռագիրը անմիջապես կուղարկեմ։

Առանց տղային նայելու, Սփանգլերը քրքրեց գրպանները, հանեց մի բուռ մանր դրամ և մի թղթադրամ և մի խաշած ձու։

– Վերցրու,- ասաց,- կարող է պետք գալ,- նա տղային մեկնեց թղթադրամը։- Կվերադարձնես, երբ մայրդ փող կուղարկի,- ասաց նա և ցույց տվեց ձուն։- Յոթ օր առաջ մի գինետնից վերցրի ու գրպանս դրեցի։ Երջանկություն է բերում։

Տղան նայեց դրամին։

– Այդ ի՞նչ եք անում,- ասաց նա։

– Դատարկ բան է,- պատասխանեց Սփանգլերը,- վերցրու։

– Շնորհակալություն,- ասաց տղան։ Նա կանգնեց զարմացած և շփոթված,- շնորհակալություն,- կրկնեց նա և գրասենյակից դուրս շտապեց։

Սփանգլերը հեռագիրը տարավ գիշերային հեռագրող Վիլյամ Գրոգանին։

– Վճարովի է, Վիլլի,– ասաց նա,– ինքս կվճարեմ։

Միստր Գրոգանը միացրեց մեքենան և սկսեց տառ առ տառ հաղորդել հեռագիրը.

«Տիկին Մարգըրեթ Սթրիքման

1874 Բիթլ փողոց

Յորք Փենսիլվանիա

Սիրելի մայրիկ, խնդրում եմ հեռագրով փոխանցիր երեսուն դոլար։ Ուզում եմ տուն գալ. լավ եմ, ամեն ինչ կարգին է։

Ջոն»

Հոմեր Մաքոլին նայեց առաքման սեղանին. չկա՞, արդյոք, առաքման կամ էլ հեռախոսային կանչերի հեռագիր։ Միստր Սփանգլերը հետևում էր նրան, իսկ հետո հարցրեց.

– Քեզ դո՞ւր է գալիս ցրիչի աշխատանքը։

– Այն էլ ինչպե՜ս,- ասաց Հոմերը,- ամեն ինչից շատ եմ սիրում. տարբեր մարդկանց ես տեսնում, տարբեր տեղեր ես գնում։

– Ճիշտ է,- ասաց Սփանգլերը, հետո սևեռուն նայեց տղային։

– Ինչպե՞ս քնեցիր երեկ գիշեր։

– Հրաշալի,- ասաց Հոմերը։- Շատ հոգնած էի, բայց հրաշալի քնեցի։

– Դպրոցում մի քիչ ննջեցի՞ր այսօր։

– Մի քիչ։

– Ո՞ր դասին։

– Հին պատմության։

– Իսկ սպո՞րտը,- ասաց Սփանգլերը,- ուզում եմ ասել, որ այս գործի պատճառով երևի չես կարողանա մասնակցել ֆիզկուլտուրայի դասերին։

– Մասնակցում եմ,- ասաց Հոմերը,- ամեն օր ֆիզկուլտուրա ունենք։

– Իսկապե՞ս,- ասաց Սփանգլերը,- երբ ես Իթաքայի միջնակարգ դպրոցում էի, մասնակցում էի երկու հարյուր քսան յարդ արգելավազքին։ Մեր հովտի չեմպիոնն էի,- հեռագրատան վարիչը լռեց, հետո շարունակեց։- Դու իսկապե՞ս սիրում ես այս գործը։

– Ես ուզում եմ լինել ամենալավ ցրիչը, որ այս գրասենյակը երբևէ ունեցել է,- պատասխանեց Հոմերը։

– Շատ լավ,- ասաց Սփանգլերը,- միայն թե քեզ մի տանջիր, այդքան արագ մի գնա, շուտ տեղ հասիր, բայց շատ արագ մի գնա։ Քաղաքավարի եղիր բոլորի հետ, վերելակի մեջ գլխարկդ հանիր և, ամենից կարևորը, աշխատիր ոչ մի հեռագիր չկորցնել։

– Այո, սըր։

– Գիշերվա աշխատանքը ցերեկային աշխատանքից տարբեր է,- շարունակեց Սփանգլերը։- Գիշերով չինական թաղամասը կամ քաղաքի ծայրամասը ոչ բոլորը կհամարձակվեն հեռագիր տանել, բայց դու մի վախեցիր։ Մարդիկ ամեն տեղ էլ մարդիկ են, նրանցից մի վախեցիր։ Քանի՞ տարեկան ես։

Հոմերը թուքը կուլ տվեց.

– Տասնվեց,- ասաց նա։

– Հա, գիտեմ երեկ ասացիր,- ասաց Սփանգլերը։- Մենք իրավունք չունենք տասնվեց տարեկանը չլրացած երեխաներին աշխատանքի ընդունել, բայց մտածեցի, որ կարելի է քեզ փորձել։ Քանի՞ տարեկան ես։

– Տասնչորս,- ասաց Հոմերը։

– Ոչինչ, երկու տարուց տասնվեց կդառնաս։

– Այո, սըր,- ասաց Հոմերը։

– Եթե որևէ բան չհասկանաս,- ասաց Սփանգլերը, ինձ մոտ արի։

– Կգամ, սըր,- ասաց Հոմերը։ Նա լռեց, հետո հարցրեց,- իսկ ի՞նչ բան են երգող հեռագրերը։

– Ոչինչ, մենք դրանցից շատ չենք ստանում։ Բավականին լավ ձայն ունես, չէ՞։

– Ես Իթաքայի առաջին երիցական եկեղեցու կիրակնօրյա դպրոցում երգում էի,- ասաց Հոմերը։

– Հրաշալի է,- ասաց Սփանգլերը,- դա ճիշտ այն ձայնն է, որ մեզ պետք է։ Հիմա, ասենք, միստր Գրոգանը ծննդյան շնորհավորագիր է ստացել, ինչպե՞ս պիտի անես։

Հոմերը մոտեցավ միստր Գրոգանին և երգեց.

Երջանիկ ծննդյան օր,

Բախտավոր ծննդյան օր։

Երջանիկ ծննդյան օր, սիրելի Գրոգան,

Բախտավոր ծննդյան օր։

– Շնորհակալ եմ,- ասաց միստր Գրոգանը։

– Հրաշալի է,- ասաց Սփանգլերը Հոմերին,- բայց դու չպետք է «սիրելի Գրոգան» ասես, այլ պետք է ասես «սիրելի միստր Գրոգան»։ Իսկ ի՞նչ պիտի անես շաբաթական տասնհինգ դոլարը։

– Մայրիկիս պիտի տամ,- պատասխանեց Հոմերը։

– Շատ լավ,- ասաց Սփանգլերը,- այսօրվանից դու աշխատում ես, դու այս հիմնարկության անդամ ես. լավ նայիր, ուշադիր լսիր, աչքերդ ու ականջներդ բաց պահիր։

Հեռագրատան վարիչը մի րոպե ցրված հայացքով նայեց, հետո ասաց.

– Ապագայում ի՞նչ ես երազում դառնալ։

– Ապագայո՞ւմ,- հարցրեց Հոմերը։ Նա մի քիչ շփոթված էր, որովհետև ամեն օր, իր ամբողջ կյանքի ընթացքում, շարունակ զբաղված էր ապագայի մասին երազելով, նույնիսկ, եթե ապագա ասելով նա հաջորդ օրն էր հասկանում։- Հաստատ չգիտեմ,- ասաց նա,- բայց ինձ թվում է, որ կուզենայի ապագայում ինչ֊որ բան դառնալ, գուցե կոմպոզիտոր կամ դրա նման մի բան։

– Հրաշալի է,- ասաց Սփանգլերը,- հենց այստեղից էլ պիտի սկսես։ Սա ամենահարմար տեղն է։ Շուրջդ ամբողջ երաժշտություն է, իսկական երաժշտություն, հենց կյանքից եկող, մարդկանց սրտից բխող երաժշտություն։ Լսո՞ւմ ես հեռագրի ձայնը, գեղեցի՞կ է։

– Այո, սըր,- ասաց Հոմերը։

Հանկարծ Սփանգլերը հարցրեց.

– Գիտե՞ս որտեղ է Չաթերթոնի թխվածքների խանութը, Բրոդվեյի վրա. վերցրու այս քառորդ դոլարը և ինձ համար խնձորով և հնդկընկույզի սերուցքով պատրաստված երկու կարկանդակ բեր։ Երկուսը մեկ քառորդով են տալիս։

– Լավ, սըր,- ասաց Հոմերը և, օդի մեջ բռնելով մետաղադրամը, գրասենյակից դուրս վազեց։

Սփանգլերը նայեց նրա ետևից՝ հետո ընկավ մոռացության գիրկը։ Երբ սթափվեց, դարձավ դեպի հեռագրիչը և ասաց.

– Ի՞նչ կարծիք ունես նրա մասին։

– Լավ տղա է,- ասաց միստր Գրոգանը։

– Ես էլ եմ կարծում, որ լավն է,- ասաց Սփանգլերը։- Սանթա Կլարա պողոտայի վրա ապրող մի լավ, աղքատ ընտանիքից է։ Հայր չունի, եղբայրը բանակում է։ Մայրը պահեստում ամառները միրգ է փաթեթավորում, քույրը նահանգային քոլեջ է գնում։ Միայն թե երկու տարով փոքր է աշխատանքի համար անհրաժեշտ տարիքից, ուրիշ ոչինչ։

– Իսկ ես երկու տարով անհրաժեշտից մեծ եմ,- ասաց միստր Գրոգանը,- յոլա կգնանք։

Սփանգլերը վեր կացավ։

– Եթե իմ կարիքը զգաս,- ասաց նա,- ես Կորբետի մոտ եմ. կարկանդակները ձեր մեջ բաժանեք,- խոսքը չավարտած, նա զարմացած կանգ առավ, երբ տեսավ Հոմերին, որը վազելով գրասենյակ մտավ՝ փաթեթը ձեռքին։

– Անունդ ի՞նչ է,- Սփանգլերը համարյա բղավեց տղայի վրա։

– Հոմեր Մաքոլի,- ասաց Հոմերը։

Հեռագրատան վարիչը ձեռքը դրեց նոր ցրիչի ուսին։

– Ապրես, Հոմեր Մաքոլի,- ասաց նա,- դու ճիշտ այն տղան ես, որ պետք է այս գրասենյակին գիշերային աշխատանքի համար. դու հավանաբար, ամենաարագ շարժվող էակն ես ամբողջ Սան Հոակին հովտում։ Դու շատ մեծ մարդ կդառնաս մի օր, եթե ապրես։ Այնպես արա, որ ապրես։

Մինչ Հոմերը աշխատում էր հասկանալ այդ մարդու ասածը, նա շրջվեց և դուրս եկավ գրասենյակից։

– Լավ, մանչուկ,- ասաց միստր Գրոգանը,- բեր տեսնենք։

Հոմերը կարկանդակները դրեց նրա սեղանին, իսկ միստր Գրոգանը դեռ շարունակում էր խոսել.

– Հոմեր Մաքոլի իմ անունը Վիլյամ Գրոգան է. բայց ինձ Վիլլի են ասում։ Թեև վաթսունյոթ տարեկան եմ։ Շատ հին հեռագրիչ եմ, աշխարհում ձեռքի ապարատով ամենավերջին հեռագրիչներից մեկը։ Ես նաև այս գրասենյակի գիշերային գլխավոր հեռագրիչն եմ։ Ես նաև մի մարդ եմ, որն աշխարհում կատարված հրաշալի գործերից հիշողություններ ունի։ Ես նաև քաղցած եմ։ Արի հարձակվենք խնձորով ու սերուցքով պատրաստված այդ կարկանդակների վրա։ Այսօրվանից ես ու դու բարեկամներ ենք։

– Այո, սըր,- ասաց Հոմերը։

Ծեր հեռագրիչը կարկանդակներից մեկը չորս մասի բաժանեց, և նրանք սկսեցին ուտել հնդկական ընկույզով ու սերուցքով պատրաստված կարկանդակը։

– Անհրաժեշտության դեպքում քեզնից կխնդրեմ, որ ինձ համար որևէ հանձնարարություն կատարես,- ասաց միստր Գրոգանը,- երգելիս ինձ ընկերակցես կամ պարզապես նստես ու ինձ հետ զրուցես։ Երբ հարբած լինեմ, քեզնից մեծ նրբանկատություն է պահանջվում, մի բան, որ չի կարելի սպասել տասներկու տարեկանից բարձր մարդկանցից։ Քանի՞ տարեկան ես։

– Տասնչորս,- ասաց Հոմերը,- բայց կարծում եմ, որ բավարար չափով զգայուն եմ։

– Բարի,- ասաց միստր Գրոգանը,- քո խոսքին հավատում եմ։ Հույսս դնում եմ քեզ վրա, վստահ լինելով, որ դու ամեն գիշեր կհսկես, որպեսզի ես իմ պարտականությունները կարողանամ կատարել։ Սառը ջուր շաղ կտաս երեսիս, եթե կարգին չարթնացա, դրան պետք է հաջորդի մի բաժակ տաք սև սուրճը, որ պետք է բերես Կորբետի մոտից։

– Կանեմ, սըր,- ասաց Հոմերը։

– Փողոցում բոլորովին այլ կերպ պետք է վարվես,- շարունակեց միստր Գրոգանը։- Եթե ինձ տեսնես ալկոհոլի գիրկն ընկած, բարև տուր և անցիր, թող ինձ երանությանս մեջ։ Շատ զգայուն մարդ եմ և նախընտրում եմ հոգածության առարկա չլինել

– Սառը ջուր և սուրճ՝ գրասենյակում,- ասաց Հոմերը,- ողջույն՝ փողոցում. հասկացա, սըր։

Միստր Գրոգանը շարունակեց՝ բերանը լիքն էր սերուցքով։

– Կարծում ես, որ այս աշխարհը ավելի լա՞վ է լինելու պատերազմից հետո։

Հոմերը մի պահ մտածեց, ապա ասաց.

– Այո, սըր։

– Հնդկընկույզի սերուցք սիրո՞ւմ ես,- հարցրեց միստր Գրոգանը։

– Այո, սըր,- ասաց Հոմերը։

Հեռագրատուփը ծղրտաց։ Միստր Գրոգանը պատասխանեց կանչին և, նստելով գրամեքենայի առաջ, շարունակեց խոսել.

– Ես նույնպես շատ եմ սիրում։ Սիրում եմ նաև երաժշտություն, հատկապես՝ երգ։ Կարծեմ դու ասացիր, որ մի ժամանակ երգել ես կիրակնօրյա դպրոցում։ Խնդրում եմ, բարի եղիր կիրակնօրյա մի երգ երգել, մինչև ես Վաշինգտոնից ստացված այս հեռագիրը մեքենագրեմ։

Հոմերը երգեց «Դարերի ապառաժը», մինչ միստր Գրոգանը մեքենագրում էր հեռագիրը, որը միսիս Ռոզա Սանդովալին էր ուղղված, 1129 գ փողոց, Իրաթա, Կալիֆոռնիա։ Հեռագրում ռազմական բաժանմունքը տեղյակ էր պահում միսիս Սանդովալին, որ նրա որդին, Ժուան Դոմինիկո Սանդովալը, սպանվել է ռազմադաշտում։ Միստր Գրոգանը հեռագիրը մեկնեց Հոմերին, հետո մի մեծ կում խմեց աթոռի կողքի դարակում պահած շշից։ Հոմերը վերցրեց հեռագիրը, դրեց ծրարի մեջ, կնքեց, ծրարը դրեց գլխարկի մեջ և գրասենյակից դուրս եկավ։ Երբ ցրիչը մեկնել էր, ծեր հեռագրիչը բարձրաձայն երգեց «Դարերի ապառաժը» երգը։ Չէ՞ որ ինքն էլ մի ժամանակ երիտասարդ էր եղել։

Վիլյամ Սարոյան (31.08.1908-18.05.1981)

Հատված «Մարդկային կատակերգություն» ստեղծագործությունից

 

Comment here