Արտաշես Քալանթարյան. «Երգը»

Ներկայացնում ենք արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս Արտաշես Քալանթարյանի (16.09.1931-23.02.1991) ստեղծագործություններից։

***

Լսեցի, որ երիտասարդ, շնորհալի մի երգչուհի ապահարզան է պահանջել իր ամուսնուց, պատճառաբանելով, թե նա երաժշտությունից քիչ բան է հասկանում: Եվ այդ այն դեպքում, երբ տղան ծանր ու ազնիվ աշխատանքով տարիներ շարունակ պայմաններ է ստեղծել կնոջ երաժշտական կրթության համար:

Ու հիշեցի տրակտորիստ Գառնիկին:

Ոչ բոլոր մարդիկ են լավ երգում: Ուզես թե չուզես, կան նաև այնպիսիները, որոնք զուրկ լինելով հանդերձ երաժշտական լսողությունից, անչափ սիրում են երգել: Թե հանդիպեցիր նրանցից մեկին, նա, օրինակ, քեզ կպատմի, թե ինչ տպավորություն ստացավ Ալեքսանդրովիչի համերգից. «Ի՜նչ կատարում, ի՜նչ կատարում,— հիացմունքից հալված, շառագունած դեմքով կպատմի նա,— ինձ հատկապես դուր եկավ «Բարկարոլան», մանավանդ այս մասը…»: Ու դու սարսափով ու տանջանքով կլսես ինչ – որ աղավաղված կտորներ Մերանգուլյանի «Այ գառներ», հունգարական «Մարինիկե» և վրացական հանրահայտ «Սուլիկո» երգերից:

Բայց հեռու չգնանք: Մոտավորապես այդպիսի մարդ էր տրակտորիստ Գառնիկը: Ասում եմ մոտավորապես, որովհետև ընկերներից շատերի անկեղծ զգուշացումները ստիպեցին նրան ընդհատակ անցնել, այսինքն՝ երգել միայն իր համար: Բայց, չնայած այս բոլորին, թե՛ նրա և թե՛ առանձնապես նրա ընկերների բախտից էր, որ Գառնիկը տրակտորիստ էր: Իսկ տրակտորի հռնդյունի տակ երգիր ինչքան սիրտդ ուզում է և ինչ կտորներ ուզում է՝ լսող չկա:

Բայց, ինչպես ասում են, ամեն ինչ միասին չի տրվում մարդուն: Տրակտորիստ Գառնիկն էլ իր վիշտն ուներ ու այն էլ մեծ վիշտ: Դե, չեմ ուզում երկարացնել: Նա մինչև ականջները սիրահարված էր… հիմա կմտածեք, Սոցիալիստական աշխատանքի հերոսուհի Արմիկի՞ն: Չէ՛: Կթվորուհի Սեդա՞յին: Էլի չիմացաք: Կոլտնտեսության հաշվետար Աշխեն Սահակյանին: Չեք ճանաչում: Դե, նա, որ անցյալ տարի օլիմպիադայում առաջին տեղը վերցրեց, մեր երգչուհին: Այո՛, սիրահարված: Դրա համար է տխուր այսօր Գառնիկը: Դրա համար է նա հիմա ամբողջ ձայնով ինչ – որ քայլերգ երգում, այն նմանեցնելով «Մայր Արաքսի ափերով» երգի մեղեդուն:

Երգում է Գառնիկը ու մտածում. «Ինչո՞ւ բացի պլանների կատարումից, ինչ – որ ուրիշներին հաջողվում է, ինձ չի հաջողվում»: Այս «ինչ–որ» — ի տակ նա միայն սերն էր հասկանում: «Ախր ի՞նչս է պակաս, որ այդ Աշխենը ինձ բանի տեղ չի դնում»: Ու նա հաճույքով հիշեց տատի խոսքերը. «Յա, էդ ո՞վ է, որ Գառնիկիս չի հավանում: Իմ շիմշատ բալի ի՞նչն է պակաս՝ բոյը, բուսաթը, աչքերը, ունքերը…»: Ու այսպես տատին թոռան գլխից մինչև ոտքերն իջավ: Էհ, ո՞ւր էր՝ Աշխենը լսեր այդ խոսքերը:

Բայց Աշխենը տատի խոսքերը չի լսել, ինքն էլ այդ մասին ոն՞ց ասի Աշխենին: Իսկ խոսելու նյութը վերջանալու մոտ է, ցավով մտածում էր Գառնիկը: Առաջին երկու օրը իր կենսագրությունը պատմեց, թեև Աշխենը, իրենց հարևանը լինելով, իրենից լավ գիտեր նրան: Հետագա օրերին խոսեց իր հարազատների, փոքր եղբոր մասին, որը օդաչու է ուզում դառնալ, իր տրակտորի մասին՝ բոլոր մանրամասնություններով, իրենց կովի ու ոչխարների սովորությունների մասին, այն մասին, որ ինքը օրական երկուսից – երեք նորմա է կատարում, թեև թղթերը հենց Աշխենից էր վերցնում շաբաթը մեկ անգամ: Հետո անցավ գրքերին, բայց որի մասին պատրաստվում էր խոսել, Աշխենը կարճ՝ թե կարդացել եմ:

Մի բան էր միայն փրկում Գառնիկին, որ նա օր ու մեջ գիշերներն էր աշխատում: Իսկ դա նրան հնարավորություն էր տալիս գիշերը, երբ շուրջդ լռություն է, ու ոչ ոք քեզ չի խանգարում, մտածել, որոշել, թե վաղն ինչի մասին ես խոսելու: Բայց արդեն հոգնել էր Գառնիկը: Ախր հեշտ բան չիմանաք՝ տասը ամսից հինգում մտածել, թե մնացած հինգ ամսում ինչի մասին խոսես: Իսկ այդ «անաստվածն էլ» (Գառնիկը ուրիշ հարմար բառ չէր գտնում ասելու իր ընտրյալին) այսքան ժամանակ ոչ մի անգամ չասաց, թե սիրում եմ քեզ: Ի՞նչ է գնում քեզանից: Մի բառ ու կես է, էլի՛, ասա ու պրծի:

Իսկ գյուղում բոլորն էլ խոսում են, բոլորը՝ վերջացրած Շուշան տատով, բոլորն էլ իրար աչքով են անում, երբ Գառնիկը տուն է գալիս, աչքով են անում, երբ դուրս է գալիս տնից, աչքով են անում, երբ Գառնիկին ու Աշխենին միասին են տեսնում: Մի խոսքով, ամբողջ գյուղը ամբողջ օրը աչքով է անում… Իբր մենք ամեն բան գիտենք: Մի օր էլ վարպետ Սերոբը՝ Գառնիկի հայրը, լուրջ – լուրջ, թե. «Այ տղա, էլ ինչի՞ ես ձգձգում, պսակվիր ու պրծի, էլի, աղջիկն էլ լավն է»:

Ու Գառնիկը երկու կրակի արանքում մնաց: Ոնց որ ասում են՝ «դրսից էլ էր վառվում, ներսից էլ»:

Մեկ – մեկ էլ մտածում էր, թե կամքի ուժ ունեմ, ետ կանգնեմ էս գործից: Բայց զգում էր, որ արդեն ուշ է, ամբողջ գյուղը գիտե այդ մասին, միայն Աշխենն ու ինքը չգիտեն:

«Վաղը ինչ ուզում է լինի, թեկուզ աշխարհը փուլ գա, թեկուզ ստիպված լինեմ խնդրել, մեկ է՝ ամեն ինչ կասեմ Աշխենին: Ու շատ չլինի, կփախչեմ:

Բայց ո՞նց ասեմ,— ու Գառնիկը, տրակտորի ղեկը շրջելով, սկսեց վաղվա պարապմունքը: — Աշխեն, ես սիրում եմ քեզ… չէ, չոր է: Լսիր, Աշխեն, ուշադիր լսիր՝ ես ուզում եմ խոսել մեր երջանիկ այսօրվա և էլ ավելի պայծառ ապագայի մասին, մենք որպես երկու փայլուն աստղեր… է՜, այսպես գրողներն են գրում: Կամ՝ տես, գիշեր է, լուսին, ու այսպես մեր սերը… Չէ, այդպես էլ երգերում է լինում: Չէ, կասեմ՝ դե էլ հերիք է, Աշխեն, տես՝ ինչ օրն եմ ընկել ու դեռ այնպիսի խոսքե՛ր կասեմ… Վաղը, վաղը, ա՜խ, երբ կգա այդ վաղը…»:

Բայց վաղը չուշացավ, ու արդեն այսօր է:

Ինչպես ասվում է սովորաբար, երբ իջավ խաղաղ երեկոն, ու վառվեցին սոցիալիստական գյուղի էլեկտրական լույսերը, գյուղի կենտրոնական փողոցով դեպի լուսավոր ակումբ շտապեցին կոլտնտեսականները…

Իհարկե, Աշխենն ու Գառնիկը դեպի այդ լուսավոր կողմերը չգնացին: Մեղմ, մանրակաթիլ անձրև էր գալիս, խշխշացնելով գետնի փարթամ կանաչը ու ծառերի տերևները: Իրարից պատշաճ հեռավորության վրա քայլում էին տրակտորիստ Գառնիկն ու հաշվետար Աշխենը:

Գառնիկն արդեն մտքում վերջացրել էր ամբողջ ասելիքն ու դեռ զարմանում էր, որ Աշխենի դեմքի հոգնած արտահայտությունը չի փոխվում:

— Աշխեն,— վերջապես հառաչելով սկսեց Գառնիկը: Աղջկա դեմքը աշխուժացավ: — Գիտե՞ս… մեր Վարդանը…

— Գիտեմ, գիտեմ,— հիասթափված կտրեց Աշխենը,— օդաչու է ուզում դառնալ:

Մի րոպե լռություն տիրեց:

— Իսկ մեր Ջեյրանը…

— 20 լիտրկա՞թէտվել։

— Չէ, 22,— կոտրված ուղղեց Գառնիկը:

Նորից լռություն…

— Դե որ էդպես է, ինչ ուզում ես ասա,— բռնկվեց Գառնիկը,— բայց ես քեզ կասեմ, — նա գլուխը բարձրացրեց ու նայեց Աշխենի գեղեցիկ, ծիծաղկոտ աչքերին,— կասեմ,— կմկմաց տղան, — որ ես այսօր…

Աշխենը չսպասեց նրա պատասխանին: Նա գրպանից մի քառածալ թուղթ հանեց ու մեկնեց տղային:

— Վերցրու, այսօր երեք նորմա ես կատարել, տեղեկանքդ է:

Ու այստեղ կատարվեց մի այնպիսի անսպասելի բան, որ ոչ մեկի մտքով չէր կարող անցնել: Չգիտես ծայրաստիճան լարված դրությո՞ւնն էր պատճառը, երկարաձգվող լռությո՞ւնը, թե՞ աղջկա գեղեցիկ, հեգնոտ աչքերը, բայց Գառնիկը հանկարծ ինչ – որ մի երգ սկսեց: Երգում էր մեղմ, սրտաբուխ ու սխալ: Երգում էր ու զգում, որ փախչում է հողը ոտքերի տակից, որ ամեն ինչ կորավ՝ Աշխենը կհեռանա հիմա ուր որ է ու թերևս սա վերջին, վերջին հանդիպումը կլինի…

Բայց Աշխենը չհեռացավ: Գուցե նա տղայի անորոշ երգի մեջ միայն իր համար հասկանալի, իրեն ուղղված ջերմ հնչյուննե՞ր գտավ:

Երգը… բայց ի՞նչ կարևոր է այստեղ երգը: Գուցե աղջիկը չէր էլ լսում նրան: Աշխենի առջև կանգնած էր ջլապինդ, թուխ դեմքով, մի փոքր վարանոտ, բայց առողջ ու գեղեցիկ տղան, առողջ ու գեղեցիկ, ինչպես ինքը՝ սերը:

Էլեկտրական լապտերները հեռվից՝ լուսատտիկների նման մերթընդմերթ աչքով են անում ծառերի թաց, փայլուն տերևների արանքից: Ասես «Մենք գիտենք» — ն են կրկնում նրանք:

Գառնիկը բարձրացրեց գլուխը: Աղջիկը կանգնած էր ծառին հենված: Տղայի բաճկոնի կոճակին հառված նրա աչքերը կիսախուփ էին: Նա ձեռքը դրեց տրակտորիստի թաց, լայն ուսին.

— Մի երգիր, մի խոսիր, ամեն ինչ գիտեմ, ամեն ինչ…

Ծառը երերաց, ու անձրևի ծանր կաթիլները տեղացին իրար հակված գլուխների վրա: